سبد خرید
0

هیچ محصولی در سبد خرید نیست.

تاریخچه ورود مقرنس‌کاری در معماری سراسر جهان

مقرنس‌کاری ویژگی مهم در معماری اسلامی

دستگاه تزئینی سه‌بعدی به‌طور گسترده‌ای در معماری اسلامی مورداستفاده قرارگرفته است. تزئینات مقرنس‌کاری که از قرن دوازدهم به‌صورت گچ‌بری، آجر، چوب و سنگ اجرا می‌شد، به‌طور مداوم بر روی قرنیزها، ستون‌ها، آویزها، سطوح داخلی طاق‌ها و سایر قسمت‌های ساختمان‌ها در سراسر جهان اسلامی اعمال می‌شد. مقرنس‌ها جلوه بصری خیره‌کننده‌ای را ارائه می‌دهند و نور بر روی سطوح عمیق تراشیده شده به‌طور منظم تشکیل می‌شود.

مقرنس‌ها در زبان‌های اروپایی به “طاق سازی استالاکتیت” یا “لانه‌زنبوری” معروف است. اصطلاح عربی مقرنس برای اولین بار در قرن ۱۲ دیده شد، اما فعل مربوط به آن‌یک قرن قبل، برای توصیف تزئین گچ‌بری‌های عمیق تراشیده و قالب دار در معماری اسلامی استفاده می‌شد. گفته و پذیرفته‌شده كه مقرنس از کلمه یونانی “قرنیز” گرفته‌شده است.

فیروزآبادی فرهنگ شناس عربی (فیروزآبادی) (متوفی ۱۴۱۵) مقرنس را به‌صورت شکلی با لبه‌های پله‌ای یا دندانه‌دار و کلمه مربوط به آن را به‌عنوان صخره‌ای برآمده بر روی کوه تعریف کرد. این دو تعریف برجسته‌ترین خصوصیات تزئینات مقرنس را شامل می‌شود. دانشمندان توجه خود را معطوف به تاریخچه و توسعه این مشخصه‌ترین ویژگی معماری اسلامی کرده‌اند و برخی مقرنس‌ها را مظهر اصول اساسی در شکل‌گیری زیبایی‌شناسی اسلامی دانسته‌اند.

مقرنس‌کاری ویژگی مهم در معماری اسلامی

مقرنس‌کاری قبل از هزاره ۱۰۰

اولین مجموعه‌های تزئینات مقرنس در ساختمان‌های قرن یازدهم در ایران و غرب آسیای میانه، آفریقای شمالی، مصر و عراق زنده مانده‌اند، اما توزیع گسترده جغرافیایی این نمونه‌ها و پیچیدگی‌های فنی آن‌ها نشان می‌دهد که فرم دریکی از این مناطق تکامل‌یافته است حداقل یک قرن قبل و سپس در سایر سرزمین‌های اسلامی پخش شد. محققان اولیه مانند؛ روزینتال، کرسول و مارسایس، داده‌ها را به‌عنوان شواهدی از تحولات خودبه‌خود و موازی در ایران، مصر و شمال آفریقا تفسیر کردند.

اولین شواهد شناخته‌شده در مورد تزئینات مقرنس شامل؛ قطعات گچ سه‌ضلعی مقعر حفاری‌شده در نیشابور در شمال شرقی ایران بوده که قدمت آن قرن ۹ و ۱۰ است و به‌طور آزمایشی توسط بیل مکانیکی جمع شده و یک خراش سه‌جانبه را تشکیل می‌دهد. این بازسازی حدس و گمان باقی‌مانده و اولین اسکیس سه جانبه در محل در آرامگاه عرب آتا در دره زرافشان ازبکستان یافت می‌شود، جایی که عناصر طاقچه مانند، ساخته‌شده از آجر، اما ازلحاظ شکل شبیه به موارد موجود است در نیشابور، در یک قوس روباهی ترکیب‌شده‌اند.

این نوع سقف سه‌جانبه با موفقیت در چندین ساختمان ایرانی قرن یازدهم مانند گنبد قابوس، جایی که از بالای درگاه ظاهر می‌شود و اتاق گنبد آرامگاه امام دوازده در یزد با موفقیت مورداستفاده قرار گرفت. سقف سه‌جانبه به‌طور کامل در دو اتاق گنبدی که در اواخر قرن یازدهم به مسجد جمعه اصفهان اضافه شد، مورد بهره‌برداری قرار گرفت.

استفاده از عناصر طاقچه مانند در معماری ایرانی

عناصر طاقچه مانند نیز در معماری ایران ترکیب‌شده و قرنیزهایی را جدا کرده‌اند که سقف را از شاخ برج و مقاطع مناره جدا می‌کنند. به‌عنوان‌مثال، در گنبد عالی در ابرکوه، سه ردیف عنصر طاقچه مانند در بالای نوار کتیبه برای ایجاد قرنیزی مجسمه‌سازی ساخته‌شده‌اند که با سطوح صاف شاخه هشت‌ضلعی و گنبد نیم‌کره‌ای در تضاد است.

قرنیز در ابرکوه از قلوه‌سنگ ساخته‌شده، اما بیشتر نمونه‌های ایرانی از آجر ساخته شده است، همچنین قرنیزهای تراشیده بر روی مناره های ایران نیز ساخته شده، گرچه از مسجد محمد در باکو در آذربایجان از سنگ ساخته شد. استفاده از قرنیزهای عمیق تراشیده شده از عناصر طاقچه مانند برای جداسازی قسمت‌های ساختمان ممکن است از سنت ساختمانی محلی که در آن آجرهایی با شکل آجری و زاویه‌دار برای تمایز بخش‌هایی از ساختمان‌ها به‌عنوان‌مثال؛ آرامگاه پیر علمدار در دامغان.

در کاوش‌های انجام‌شده در منطقه قلعه بنی حماد در قرن یازدهم در الجزایر، چند قطعه سرامیکی کوچک و پخته شده (۱۶۰ × ۴۷ × ۱۶۰ میلی متر) به دست آمد. مارسایس آن ها را به صورت آویز که از محل سقف و یک دیوار آویزان بودند، بازسازی کرد، اما این عناصر در خارج از توسعه اصلی مقرنس‌ها قرار دارند.

بازسازی طبقات پیچیده توسط گولوین

سلول‌های گچ مقعر گروه‌بندی‌شده با به راکت نیز در این مکان یافت شدند و قدمت آن ها به اواسط قرن یازدهم باز می گردد. گولوین آن ها را در طبقات پیچیده بازسازی کرد تا شباهت هایی به طاق های مقرنس بعدی در عراق، شمال آفریقا و سیسیل نشان دهد. با این وجود کاملاً بعید است که چنین شکل مهمی از آفریقای شمالی دور افتاده، باشد و پیچیدگی فنی این بقایای قطعه قطعه حاکی از آن بوده که این فرم تاریخچه قبلی تری داشته است.

قرنیز مقرنس اولیه در مصر و در مناره مشهد الجوشی در قاهره یافت می‌شود، جایی که دو (شاید سه) ردیف از عناصر طاقچه مانند، طبقه شافت را جدا می‌کند. عناصر مقرنس گچ نقاشی شده در ویرانه‌های حمام ابوسئود در فوستات (قاهره قدیم) پیدا شده و مربوط به اواخر قرن یازدهم است.

در مقبره‌های متعددی در اسوان در مصر و قاهره که قدمت برخی از آن ها از اواخر قرن ۱۱ میلادی است، مناطق انتقال به طور متنوعی شرح داده شده، حتی گاهی اوقات تقریباً به‌ظاهر مقرنس‌ها نزدیک می‌شوند. به نظر می‌رسد که آن‌ها نمایانگر معماری ازدست‌رفته حجاز هستند که مصر از طریق مسیر زیارتی از دریای سرخ به آن متصل می‌شد. حجاز، بعید است منبع منشأ شکل باشد و احتمالاً همان‌طور که در شمال آفریقای شمالی بود نیز در آنجا واردشده است.

اولین گنبد به‌طور کامل مقرنس‌کاری

اولین گنبد موجود که به‌طور کامل از عناصر مقرنس ساخته‌شده، حرم امام دور است که توسط «شاهزاده اوقید مسلم بن قریش» در روستای کوچک دور، حدود ۲۰ کیلومتری شمال سامرا در عراق ساخته‌شده است. یک مربع کشیده (۱۲ متر) که در بالای آن خرک تقریباً مساوی قرار دارد، این محفظه توسط چهار ستون و چهار قوس به هشت‌ضلعی تبدیل می‌شود. طاق بالایی از چهار طبقه هشت سلولی با اندازه کمرنگ تشکیل‌شده که هرکدام ۴۵ درجه چرخانده شده‌اند.

سازمان داخلی با استفاده از هرم لایه‌ای از پیش‌بینی‌های گرد و زاویه‌ای متناوب در قسمت بیرونی منعکس می‌شود. لایه‌لایه شدن سلول‌های کوچک به‌طور فزاینده با پروفیل‌های متعدد، فضای داخلی خرک را بی‌اهمیت جلوه می‌دهد، زیرا بازی نور روی سطوح پیچیده آن جرم را حل می‌کند. چنین نمایش بصری یکی از ویژگی‌های بدیع گنبد مقرنس است و آن را از گنبدهای ایرانی قرن یازدهم متمایز می‌کند که در آن استفاده از عناصر مقرنس محدود به منطقه گذار است.

کاربرد پیچیده مقرنس‌ها در این مکان مقدس کوچک دهکده‌ای وجود مدل‌های قبلی را در جای دیگر استدلال می‌کند. محتمل‌ترین مکان پایتخت نزدیک بغداد است که در اوایل قرن یازدهم تحت هدایت شدید اهل سنت خلیفه عباسی القادر (حاکمیت ۹۹۱-۱۰۳۱) مورد احیای فرهنگی و سیاسی قرار گرفت، اگرچه هیچ‌یک از بناهای تاریخی آن از این دوره نیست زنده مانده است.

مقرنس‌کاری بعد هزاره ۱۰۰

محبوبیت مقرنس‌ها از قرن ۱۲ به بعد اجازه می‌دهد انواع مختلف منطقه‌ای مشخص شود. نوع مورداستفاده در جنوب عراق از حرم امام دور پیروی می‌کند و دارای طاق‌های آجری مخروطی بلند است که در آن مفصل داخلی در قسمت بیرونی منعکس می‌شود و ظاهر مخروط کاج را ایجاد می‌کند. در حرم زمرد خاتون در بغداد، ساخته‌شده توسط خلیفه عباسی الناصر (تنظیم ۱۱۲۵–۱۲۲۵)، طاق از یک‌پایه هشت‌ضلعی سرچشمه می‌گیرد.

نوعی که در شمال عراق و شمال شرق سوریه مورداستفاده قرار می‌گیرد شامل؛ یک طاق مقرنس آجری یا گچ‌بری است که توسط سقف آجری هرمی پوشانده شده و گاهی لعاب نیز دارد. سلول‌های جداگانه طاق مرکزی از نوارهای مستطیلی کوچک آجر لعاب ساخته‌شده، این‌یک اثر رنگی است که باعث می‌شود مجلل بودن فضای داخلی افزایش یابد.

این طاق، یا مانند آن، ممکن است الگویی برای طاق مقرنس مرتبط با تکنیک بر سر مقبره شیخ عبد الصمد در نطنز (۱۳۰۷) در ایران مرکزی فراهم کرده باشد. طاق گچ در نطنز نمونه‌ای از تنوع و پیچیدگی شکل و غنای دکوراسیون چنین سازه‌هایی بوده که در ایران تحت سلطنت ایلخانیان ساخته‌شده است. اولین طاق‌های پورتال مقرنس برای زنده ماندن در ایران مربوط به همان زمان است و سطح بالای توسعه آن‌ها وجود مثال‌های قبلی را پیش‌فرض می‌گیرد.

طاق مقرنس‌کاری کاخ ایلخانان

یک طرح گچ برش خورده برای طاق مقرنس و قطعات گچ‌بری از ویرانه‌های کاخ ایلخانیان (حدود ۱۲۷۵) در تخت سلیمان در شمال غربی ایران حفر شد. آن‌ها نشان می‌دهند که دقت و پیچیدگی این طاق‌ها با ترسیم طرح از قبل به‌منظور تسهیل ساخت به‌دست‌آمده است. محبوبیت فرم در ایران توسط حافظ (متولد ۱۳۸۹) غزل‌سرا تصدیق می‌شود که اغلب از اصطلاح فلک مقرنس برای اشاره به گنبد بهشت استفاده می‌کرد.

برخی از طاق نمایی‌های مقرنس‌کاری شده دیدنی و جذاب در خاور جهان اسلام تحت سلطنت تیموریان ساخته شد. به‌عنوان‌مثال در حرم احمد یسوی در ترکستان، اتاق مرکزی بزرگ، مسجد و مقبره دارای طاق های مقرنس است، اما سازمان دهی شعاعی و تأکید بر تاج آجدار آن ها را از نمونه های قبلی متمایز می کند.

برای ایجاد انتقال بین طبل استوانه ای بلند و قاعده گنبد آجدار، از لایه های سلول های مقرنس در خارج استفاده شده و مشخصات تورم بناهای تیموری ایجاد می شود. برای جداسازی مناره ها همچنان از ردیف سلول ها استفاده می شود. در دوره تیموریان نوع جدیدی از طاق آجدار ایجاد شد که در آن سلول های موکارنا گاهی برای پر کردن سطوح بینابینی استفاده می شد. اگرچه به نظر می رسد که طاق مقرنس در این دوره جذابیت خود را ازدست‌داده، اما اولین رساله زنده ماندن طاق مقرنس، کلید حساب توسط ریاضیدان تیموری غیاث‌الدین نوشته شده است.

مقرنس‌کاری در زمان سلسله صفوی

در زمان سلسله صفوی در ایران، مقرنس‌ها همچنان برای طاق‌های ایوان‌های بزرگ استفاده می‌شدند و سلول‌ها اغلب با موزاییک کاشی پوشانده می‌شوند و جلوه‌ای براق‌کننده و بی‌نظیر ایجاد می‌کنند به‌عنوان‌مثال؛ مسجد جمعه اصفهان. بااین‌حال، طاق‌های مقرنس اغلب از فضای داخلی ساختمان‌های مذهبی حذف می‌شدند، به‌عنوان‌مثال؛ در مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان، سطوح صافی که با موزاییک کاشی رنگی درخشان پوشانده شده بودند، از بین رفته بودند.

در قرن هجدهم مرحله دیگری از تکامل تزئینات مقرنس در ایران آغاز شد زیرا سلول‌های جداگانه با شیشه آینه پوشانده شدند. یکی از اولین نمونه‌ها، دریچه ورود به کاخ چهل‌ستون است. از مقرنس‌های آینه‌کاری اغلب برای درگاه‌ها و خزانه‌ها در مزار شهدای مهم شیعه استفاده می‌شد به‌طور مثال حرم امام حسین (ع) در کربلا.

در سوریه نوع طاق مقرنس مخروطی مورداستفاده در عراق در ابتدا در ساختمان‌هایی مانند بیمارستان در دمشق ساخته‌شده توسط نورالدین حاکم زنگید موردعلاقه قرار گرفت. دهلیز توسط یک گنبد مقرنس که به‌طور واضح از نمونه‌های اولیه عراقی الگو گرفته، پوشانده شده و دو طاقچه با طاق‌های مقرنس تزئین شده است. طاق‌ها از گچ ساخته‌شده و توسط چارچوبی چوبی از سقف باربر آویزان شده‌اند و دارای آویزهایی هستند و به ستاره‌های هشت پر ختم می‌شوند.

مقرنس‌کاری در زمان سلسله صفوی

موارد استفاده از مقرنس‌کاری در معماری

از مقرنس برای تزئین درگاه استفاده می‌شود، اولین نمونه موجود از ویژگی‌هایی است که در دوره‌های بعدی بسیار محبوب شد. سنت مقرنس آجری و گچ‌بری و سنگ هم‌زمان با توسعه سنت کلیشه‌ای شدید در حلب بود که از ربع آخر قرن ۱۲ آغاز شد و مقرنس‌های سنگی به یکی از شاخصه‌های معماری در سوریه و مصر تحت سلسله‌های ایوبی و مملوک تبدیل شد. ارنست هرتسفلد گنبدهای مقرنس دوره ایوبی را به انواع غربی و ایرانی متمایز می‌کند.

طاق نوع غربی از تزیینات مقرنس برخاسته، درحالی‌که طاق از نوع ایرانی بر روی مرغ‌هایی است که از سلول‌های مقرنس ساخته‌شده‌اند. هر دو با یک‌نیمه گنبد پوسته‌پوسته به پایان می‌رسند. ازنظر بصری، نوع غربی انتقال آرام از ردیف سلول‌ها و براکت های معلق به مبهم را به گنبد کوچک ارائه می‌دهد.

نوع ایرانی، با شروع ناگهانی‌تر، بیشتر شبیه یک طاق معلق است. به نظر می‌رسد نوع غربی از این دو نوع اولیه بوده که اولین نمونه آن طاق پورتال مدرسه شادبختیه در حلب است؛ اما از ابتدای قرن سیزدهم هر دو نوع به‌طور هم‌زمان در دمشق و حلب استفاده می‌شد. همه نمونه‌های کاملاً توسعه‌یافته در قرن سیزدهم، مانند مدرسه فردوس در حلب و مدرسه ظهیریه در دمشق از نوع ایرانی است. مقرنس همچنین به ستون‌ها اعمال می‌شد.

برخی از قدیمی‌ترین آن‌ها پایتخت‌های سنگی عظیم (اواخر قرن ۱۲) از مسجد جامع حران است که اکنون در جنوب شرقی ترکیه قرار دارد. اولین پایتخت‌های مقرنس تکامل‌یافته شناخته‌شده مدرسه فردوس در حلب (۱۲۳۵–۷) بوده و ممکن است نوآوری از شمال به آناتولی گسترش‌یافته باشد.

چه زمان مقرنس‌کاری وارد ناتولی شد؟

تزئینات مقرنس پس از تسخیر آناتولی در اواخر قرن یازدهم به آناتولی وارد شد و نمونه‌های آن در جنس‌های چوب، گچ و سنگ در همسایگان ایران و سوریه اجرا شد. محراب با مقرنس کاشی لعاب‌دار، تزئین شده بود (به‌عنوان‌مثال قونیه، مسجد صاحب عطا، ۱۲۵۸).

چه زمان مقرنس‌کاری وارد ناتولی شد؟

اولین نمونه کامل و پیچیده مقرنس درمصر

در مصر اولین نمونه کامل و پیچیده مقرنس‌ها در مسجد الاقمر در قاهره یافت می‌شود که تحت حمایت خاندان فاطمیون ساخته‌شده است. یک صفحه مستطیل شکل در نما با چهار طبقه مقرنس تراشیده شده و گوشه ساختمان در یک صفحه با دوطبقه مقرنس کاری ختم می‌شود. این بنا، بااین‌وجود، استثنایی بود، زیرا تزئینات مقرنس فقط در اواسط قرن سیزدهم محبوب شد.

قلمه‌های مقرنس چوبی ممکن است از اوایل سال ۱۲۱۱ برای گنبد اصلی بر روی مقبره امام الشافعی در قاهره استفاده‌شده باشد. آن‌ها به‌طور مسلم در آنجا برای گنبد بالای مقبره سلطان ایوبی آل صالح نجم الدین ایوب مورد استفاده قرار گرفتند. گنبدهای سنگی که بر روی آویزهای تزئین شده با مقرنس حمل می‌شدند، نمونه معماری تشییع‌جنازه مملوکان بودند، مانند مقبره سلطان ابو النصر قایتبای.

در اواسط قرن ۱۲ از گنبدها و طاق‌های کامل مقرنس در آفریقای شمالی و سیسیل استفاده می‌شد. گنبد لوب دار در مراکش، روی هشت‌ضلعی قرار دارد که توسط دنده‌های متقاطع و دو مربع چرخان ایجادشده است. فضاهای اندکی در گوشه و کنار توسط گنبدهای مقرنس پوشانده شده و انتقال به گنبد مرکزی با طاق‌های لوب دار و تزئینات گیاهی به‌اندازه کافی شرح داده‌شده است که کل اثر غیراساسی گنبد مقرنس را ایجاد می‌کند.

سنت طاق نمایی مقرنس در غرب اسلام

سنت طاق نمائی مقرنس در غرب اسلام به بزرگ‌ترین ظرافت خود در طاق‌ها و گنبدهای الحمرا دست‌یافت. گنبدهای مقرنس در اتاق ابن سرجس و اتاق دو خواهر مفاهیم پراکندگی و زودگذر بودن را که قبلاً در اولین گنبد مقرنس مشهود بود، فراتر از حد منطق گسترش می‌دهند. تعداد زیادی سلول کوچک در اشکال مختلف، ازجمله نسبت زیادی آویز، رنگ‌های روشن مانند؛ آبی، اوچر و طلای، در ترکیبات پیچیده به‌هم‌پیوسته‌اند.

این گنبدها که همیشه در حال تغییر هستند و با دقت توسط منابع مدوله‌شده نورپردازی می‌شوند، از جاذبه سرپیچی می‌کنند و باعث می‌شود دانشمندانی مانند، Grabar آن‌ها را نمایشی معماری از گنبد بهشت بدانند. مقرنس‌های حاضر در همه‌جا به معماری اسپانیا مسیحی، جایی که در ساختمان‌هایی مانند آلکازار سویل مورداستفاده قرار گرفت، منتقل شد و بعضاً در معماری مستشرق اروپا و آمریکای شمالی تقلید شد. معماران مدرن در جهان اسلام، مانند حلیم عبدالحلیم، اشکال جدیدی از مقرنس‌ها را آزمایش کرده‌اند.

سنت طاق نمایی مقرنس در غرب اسلام

برای طراحی داخلی، طراحی نقشه و طراحی نما ساختمان می توانید سفارش خود را به صورت آنلاین در سایت ما ثبت کنید!!

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

توسط
تومان